Esters Heem » de Raam » Beersche Maas

Beersche Maas

Overstromingsgebied Beersche Maas


uit: Canon van Grave

De Beerse Maas
Het gevecht met de Maas

Bij Café De Elft richting Grave duikt de Bosschebaan iets omlaag. Vanaf de Hogeweg, bij De Brouwketel, richting dorp naar het riviertje de Raam, zie je ook duidelijk hoogte verschil.

foto-1.JPG

Dan het dorp inrijdend zie je het straatnaambordje: Beerschemaasweg, staan. Ooit lagen beide plekken midden in een rivier: de Beerse Maas.

Langs de Maas worden tussen 1275 en 1350 dijken opgeworpen. In het Land van Cuijk zijn die niet overal nodig. Bij Gassel en Beers en tussen Katwijk en Cuijk keren de oeverwallen het rivierwater. Maar in 1549 maakt een Bossche stadsrekening melding van het doorbreken van 'den Berzewater', het water uit Beers. Na hevige regenval in de Ardennen stroomt de Maas tussen Grave en Cuijk soms over de oeverwallen richting Gassel en Escharen.

Daarom werpen deze dorpen een ringdijk op en vormen ze samen één polder. Het water stroomt daar omheen naar het riviertje de Raam. Dat treedt dan buiten zijn oevers en het teveel aan water zoekt bij Grave een weg richting Velp en verder. Zo ontstaat in het noordoosten van Brabant een tweede Maas. De volksmond noemt die 'de Beerse Maas' of kortweg 'de Beers'


bron:BHIC

 

Spoedig wordt ingezien dat de Beers de dijken van de hoofdrivier ontlast, zodat westelijker streken minder risico lopen. Vooral daarom blijft dit systeem eeuwenlang voortbestaan. De oeverwallen tussen Grave en Cuijk gaan 'overlaten' heten, het stroomgebied van de Beers 'de traverse'.

De dorpen in het Land van Cuijk hebben het recht de overlaten op te hogen tussen 15 maart en 15 november. Dankzij deze 'zomersluiting' kan het gras het hele warme seizoen doorgroeien, zodat er voor het vee in de traverse voldoende te eten is. Maar soms komt het Maaswater ook 's zomers en mislukt de hooioogst. In dat geval komt het vee 's winters voedsel tekort.


PDF: Historie van watersnood door overstromingen van de Beersche Maas. 

Artikel uit de Graafsche Courant van 21 jan. 1920

beersemaas3-1.png
PDF
Historie Beersche Maas 1920
PDF [77.3 KB]
Download (62 downloads)

In bovenstaand PDF een artikel uit de Graafsche Courant van jan. 1920. Hierin wordt niet alleen de toestand van de watersnood in 1920 beschreven, maar er wordt ook een beschrijving gegeven van 

de "Beersche Maas" in voorgaande eeuwen.

Zo staat er ook iets te lezen over de overstroming in 1820. Het water van de Beersche Maas stond toen zelfs zo hoog dat ook de binnenstad van Grave onder water stond. De vissen lagen op de trappen van het Stadhuis!


Na de grote watersnood van 1820 kiezen de ingenieurs van Rijkswaterstaat in 1825 voor een verbeterd overlaatsysteem om het overtollig rivierwater sneller te kunnen afvoeren. In de Beerstraverse tussen Gassel en Herpen moeten alle huizen, bomen, heggen en dijkjes verdwijnen. Een eeuwenoud landschap wordt kaalgeslagen.

Hieronder een advertentie uit de Nijmeegse Courant uit maart 1828 waarin tweeduizend eiken op Heerlijkheid Tongelaar te koop worden aangeboden. Deze eiken stonden niet alleen bij het kasteel maar ook langs 't Bord, de toegangsweg naar het landgoed. Door deze houtkap veranderde het landschap dus aanzienlijk.

 

Later, in 1904, krijgt de Maas een eigen monding door het graven van de Bergse Maas. Tevoren stroomde de Maas bij Slot Loevestein in de Waal en dat leverde bij hoog water in de Waal problemen op.

Sinds 1882 is de Katwijkse Overlaat gesloten door de aanleg van de spoordijk.

De Beerse Overlaat blijft echter in functie en de streek tussen Cuijk en 's-Hertogenbosch heeft daar steeds meer last van.



Beschrijving Esscharen 1897:

"Wie den weg volgt, die langs den linker Maasoever van Grave naar Kuik leidt, ziet even buiten eerst genoemde plaats op ongeveer een half uur afstands ter rechterzijde zich een kerk met ranken toren verheffen. Met pastorie, raadhuis, school en eenige boerenwoningen vormt zij de kom der uitgestrekte gemeente Escharen, een eenvoudig, vrij welvarend dorp van omtrent duizend inwoners. Het dichtst bewoonde deel der gemeente maakt met het oostelijk gelegen Gassel, den Gasselschen of Escharenschen polder uit. Deze verheft zich omtrent 1 1/2 tot 2 meter boven de traverse der Beersche Maas, tegen wier water hij in het Zuid-Westen en Westen door een lichten dijk wordt verdedigd, terwijl de veel zwaardere Maasdijk hem in het Noorden tegen overstrooming beschermt".


Schermafbeelding2014-12-09om134603.png

.

1920:

De pegelbrug over de Raam bij Grave bij het werken van de Beerse  Maas

Na de zware overstromingen van 1920 wordt het Waterschap De Maaskant opgericht, ook met het doel de overlaat te sluiten. Dat kan pas nadat tussen 1925-1940 de loop van de Maas sterk is verbeterd. In 1942 wordt de Beerse Overlaat definitief opgehoogd.


'De Maas is om!'

Wanneer het Maaswater over de Beerse Overlaat begint te stromen, zegt men: 'de Maas is om'. De Overlaat kwam in werking als de Maas bij Grave een waterstand bereikte van ongeveer 10 meter NAP.  Dat gebeurde iedere winter wel twee- of driemaal. Dan werden in Grave de twee kanonnen  afgeschoten, om te waarschuwen.  Zo wisten de boeren in de wijde omtrek dat zij hun vee uit de 'traverse' moesten halen. De laatste schoten worden afgevuurd in 1930, wanneer de overlaat voor het laatst overstroomt.

.

15_Maaskade.jpg

(bron: BHIC)

Drie Jongemannen bij Escharense sluis bij de Hogendijk (de dijk richting Gassel), aan de westkant van de Beerse Overlaat, pal aan de de Maas. Op het kaartje is de sluis aangeven. 

*

foto: Jo vd Hoogen

Laatste 'veerbazen' van Escharen

Op deze foto gemaakt in 1926 zien we v.l.n.r. Herman(Mantje) van der Heijden, Piet van der Heijden en Frans van Bommel. Mantje en Piet zijn zonen van Willem van der Heijden. Als de Beersche Maas in werking was stond het hele gebied ('t Broek) vanaf de Zanddijk tot aan de Hoogeweg onder water.

Dit gebeurde elke winter wel een paar keer. Per roeiboot kon men door de 'veerbazen' overgevaren worden.

Ook Antoon van Sambeek, toen wonende aan de Hoogeweg, De Brouwketel, heeft dit jaren gedaan. Zo zette hij op zondagmorgen het 'kerkvolk' uit de Lage Hei en de Bolt over, voor de Hoogmis. In het archief hebben we aantekeningen gevonden voor 'de bediening van dit overzetveer'. Toon van Sambeek kreeg als veerbaas hier in 1922 f. 2,- per dag voor.

Bediening van het overzetveer tot mei 1922:

Om het uur van 's morgens 7 uur tot 's avonds 6 uur moet worden overgezet. De eerste overtocht te beginnen aan de zijde waar de aannemer woont, tegen het volgend tarief:                         

Voor elk persoon eens ... 

Kinderen beneden 12 jaren betalen ...

Voor een varken, schaap, geit, lam, bok of kalf ...

Voor een kruiwagen of tweewielig voertuig waarvan de inhoud minder dan 1/2 M3 bedraagt, met of zonder begeleider ...

Voor een gevulde zak of mand, kuip of kist minder dan 1/2 M3

inhoud hebbende ...

f. 0,05 

f. 0,025

f. 0,10

 

f. 0,10

 

f. 0,05

Karren of wagens een groter inhoud hebbende dan 1/2 M3 of voorwerpen groter dan 1/2 M3 worden niet met den roeiboot overgebracht.

Bij storm of ijsgang wordt het dubbele van het gewoon veergeld geheven.

Schoolkinderen hebben vrijen overtocht.


Fam. Piet Peeters, Middelrotscheweg

EIB-DGZ-000060.jpg

Fam. van Zuijlen en Van de Wiel, Kievitsweg

 

Tegen de komst van het water van de Beersche Maas werden de boerderijen beschermd door ze te bouwen op een verhoging. In het huidige landschap zien we daar nog steeds voorbeelden van.

 


De grote overstroming van 1820.
Lees hier het verhaal van het BHIC.

De Maas is eeuwenlang een onvoorspelbare rivier geweest voor de bewoners langs zijn oevers. Aan overstromingen was men wel gewend. Maar soms was het overstromingsgevaar wel heel ernstig, zo niet levensbedreigend. In januari 1820 deed zich zo’n buitengewoon ernstige situatie voor, vooral vanwege enorme hoeveelheden kruiend ijs.

escharen-watersnood-1820-detail.jpg

.


Kaart Overlaat Beersche Maas 1829

Na de grote overstroming in 1820 werden er maatregelen getroffen om dit in de toekomst te voorkomen. Het hele gebied werd in kaart gebracht. De rode cijfers geven de hoogte aan, boven A.P. Hiervoor werden in 1827 merkpeilstenen in de dijken aangebracht. De groene cijfers zijn percelen die afgegraven werden. In het hele stroomgebied van de Overlaat moest alles geruimd worden, bomen, bosschages en eventueel ook huizen. Om zo het water zo snel mogelijk weg te laten stromen.

 

Hieronder kunt u deze kaart uit 1829, in een groter formaat, als JPG downloaden. 

 

Afbeelding
Overlaat Beerschemaas 1829
Afbeelding [9.5 MB]
Download (32 downloads)

In 1979 schrijft H. Douma in het 'Merlet' (uitgave van de archiefdienst "Land van Cuijk"), een artikel over de grote overstroming van de Beersche Maas, in januari 1820 hier in Escharen.

 

.

BeerscheMaas-1.png

.


In bovenstaand verhaal is lezen over de boot/aak die de gemeente in zijn bezit had. Hier voer men ten tijde van de Beersche Maas mee uit om mensen en zelfs dieren te redden uit benarde situaties.

De aak lag bij de Zomerdijk bij Herberg Den Alendonk. (nu bocht Zanddijk-Molenpad) Timmerman en Radmaker Jan Jansen, wonende op de hoek Molenpad-Willem. v. Esterenweg, had hem in onderhoud. In onderstaande kwitantie gevonden in het gemeentearchief van 1841 staat hierover: "voor gedane Leveransien en arbeidsloon aan den Gemeenten Aak: f 4,15."

 


 

De Elftweg in Grave. Aan de rechterkant staat nu de gevangenis.

Uiterst links de molen van Litjes.

De palen links en rechts zijn voor het peilen van het water wanneer de Beerse Maas in werking is.

 

bron: BHIC


pegelbrug1914.png

1914


Overstroming rondom Grave, 1926. Als u meent te weten waar deze opname precies gemaakt is dan horen wij dat graag. Houd er rekening mee dat deze foto wellicht in spiegelbeeld is weergegeven.

 


1926 Foto is genomen op de Elftweg in Grave ter hoogte van het huidige benzinestation. In de verte de molen van Litjes en daartussen de 'traverse' van de Beersche Maas.

 

Nieuwsblad Heusden en Altena  21 maart 1914

Nieuwsblad Heusden en Altena     29 november 1882

 

Nieuwsblad Heusden en Altena   25 juli 1888


Documentaire: 'De Beers komt!'   

 Klik op bovenstaande afbeelding om film te starten.

 

De film 'De Beers komt' is gemaakt door Erik Willems (Jobfilm Produkties - 1985). In de film komen verschillende getuigen aan het woord uit de tijd dat de Beerse Maas 's winters voor overlast zorgde. Verder legt historicus Henk Buijks uit hoe de Beerse Maas is ontstaan.

 


Kronkels van de Maaseen documentaire van Andere Tijden, NPO Geschiedenis, jan. 2008.

Huizen tot en met de nok onder water, koningin Wilhelmina langs de deuren in een roeiboot, bedden drijvend in de boomgaard. Heel oude bewoners herinneren zich de overstroming van de Maas in het jaar 1926. Daarna werd de rivier getemd naar een ontwerp van ingenieur Lely; bochten eruit. Bij het graafwerk vielen gewonden en zelfs doden. 

Andere Tijden over de Kronkels van de Maas. 

(Om uitzending te starten, klik op bovenstaande titel of afbeelding)

 


Jo Cuppen verteld op de pagina Herinneringen aan Escharen zijn verhaal over de Beersche Maas in 1920. Hij woonde toen op boerderij Den Elsbosch.


Winterschool in de Lage Heide

17 -1-1840 (notulen Gemeenteraadsvergadering)

“Het gemeentebestuur van Escharen als daartoe speciaal door den burgemeester geconvoceerd; in overweging genomen hebbende:

Dat bij overstroming der Beersche Maas, de schoolkinderen aan de linkerzijde van de rivier de Raam wonende, niet anders als door middel van de schuit de school kunnen bereiken, hetwelk bij hoge vloet en stormachtig weder hoogst gevaarlijk en moeilijk is.

Zoodat de ouders zich alsdan verplicht, zoo hunne kinderen tehuis te houden, en deze soms weken achtereen van het onderwijs verstoken blijven. Dat vele hunner op een gemiddelde afstand van een uur gaans van de dorpsschool verwijderd wonen. Ook buiten overstromingen zo door slecht weder, als kortheid der dagen niet in staat zijn het onderwijs geregeld bij te wonen.

Om deze dringende reden is het onderwijs willend voorzien heeft goedgevonden en verstaan aan het Provinciaal Bestuurs-Authoriteiten verzoeke, het oprichten of daarstelling van een hulp- of noodschool op het Lage Heide, zijnde genoegzaam het middelpunt van de bewoners aldaar, van de linker zijde van de Raam.

De aanvang van het onderwijs zal telkenjare aldaar een aanvang nemen op den 15e November, en de 15e Maart eindigen. Het bestuur houdt echter voor het onderwijs vroeger of later te doen plaats hebben, naar mate overstromingen of andere omstandigheden."

Zie pagina: School op Hal


Schermafbeelding2014-12-09om163404.png

 Fanfare Jongelingslust ± 1920


'Broeksewielen'

 

vogelshoek.png

bron: IVN Grave

.

De zo'n tweehonderd jaar geleden na een dijkdoorbraak ontstane wielen in Vogelshoek liggen aan een ringdijk, die de oorspronkelijke Vogelshoek en de aangrenzende polder van Escharen tot 1942 beschermde tegen de hoge waterstanden van de Maas, het overstromen van de lage gronden door de Beerse Overlaat en de stagnerende afvoer van de Graafsche Raam met zijn voedselrijk Peelwater.

Het gaat om een groep van acht wielen. (Broekse Wiel, Zwarte Wiel)

Vijf hiervan hebben nu het karakter van een ven, terwijl de anderen wel hun karakter als diepe van een rivier geïsoleerde kleine wielen hebben behouden.

Het totale gebied aan de Bordscheweg en Fazantenweg beslaat bijna 14 hectare en omvat een afwisseling van waterplassen, een deel van de oude rivierdijk, schrale (rivierduin)graslanden, bos en een open polderlandschap.

Het golvend rivierduinachtig terrein Vogelshoek, ook bekend als "Broekse Wielen", is in 1985 tijdens een ruilverkaveling door Gemeente Grave overgedragen aan Staatsbosbeheer.

.

Polder de Vogelshoek 1850


NVR-1876-03-18_002.jpg

Dijkbewaking


Gelderlander 25-11-1930


Deze merksteen lag op de noordwesthoek van de Graafschedijk en Beerschemaasweg, op de grens van het stroomgebied van de Beersche overlaat.

 

Er bestaat een landkaart uit 1851 waarop al deze merkstenen zijn aangeven.

Deze peilmerkstenen werden in 1827 in de dijken gegraven. Zo konden er hoogte-opgaven van de Beersche Maas gedaan worden naar A.P. (Amsterdams Peil)

Bovenstaande merksteen zit nu, in 2015, nog in een restant van de dijk die lag rondom de Vogelshoek, bij de Broekse Wielen.

 

Verder herinneren verschillende straatnamen ons nu nog aan het stroomgebied van de Beersche Maas: Beerschemaasweg, Graafschedijk, Zanddijk, Hondsdijk, Hoogeweg, 


Schermafbeelding2014-12-09om092520-1.png

Artikel uit het Leidsch Dagblad van 20 mei 1938 over de verbeteringen aan de Beersche Maas en de inzet van 1850 werklozen daarbij, die deels in 'Rijkskampen' waren gehuisvest. 

 

PDF
Maaswerken 1938
PDF [513.2 KB]
Download (36 downloads)

waterlozing-beerse-maas-monument-7.jpg
640px-Gassel-Beers_monument_commmorant_la_fermeture_du_Dversoir_de_Beers-1.JPG

In 1942 wordt de Beerse Overlaat definitief opgehoogd. Acht jaar later,1952, onthult Jan de Quaij een monument (van Peter Roovers) langs de provinciale weg tussen Gassel en Beers met de tekst:

 "Geen beter bate dan de kost,

Die ons van overlast verlost,

En van de Beerse Overlaat

Niet dan 't gedenken overlaat".